Belh’in Ortaçağ Eğitim Kurumları
Authors : Mesut Can
Pages : 315-337
Doi:10.20486/imad.1375295
View : 82 | Download : 66
Publication Date : 2023-12-31
Article Type : Research
Abstract :Günümüzde Afganistan’ın kuzeyinde küçük bir kasaba görünümündeki Belh, bir zamanlar Ortaçağ İslam coğrafyasının en gelişmiş şehirlerinden biriydi. Bu süreçte gerek aklî ve naklî ilimler sahasında gerekse şiir, dil ve edebiyat alanında İslam kültür ve medeniyetinde iz bırakan büyük dehalar yetiştirmişti. Bu çalışma, Belh şehrinin Ortaçağ’da söz konusu alimlerin yetişmesinde rol oynayan eğitim kurumlarının tespit edilmesini, böylece şehrin ilmî durumunun ortaya konmasını amaçlamaktadır. Bu çerçevede klasik kaynaklarımızdaki satır aralarında gizlenen dağınık ve öz veriler toplanarak ilgili başlıklar altında sunulmaktadır. Çalışmanın ortaya koyduğu üzere, Müslümanların hakimiyetine girdikten sonra İslam kültür ve medeniyetinin bir parçası haline gelen Belh’te de diğer İslam şehirlerinde örneklerine rastlanılan eğitim kurumları neşet etmiştir. Eldeki mevcut verilere göre İslam tarihinin erken dönemine ait, İslam topraklarının doğusunda şimdiye kadar bilinen en büyük ve hatta belki de ilk küttâbın Belh’teki, ünlü müfessir Dahhâk’ın küttâbı olabileceği sonucuna ulaşılmıştır. Günümüzdeki bazı çalışmalarda adı geçen alime ait küttâbın Kûfede olduğuna dair kanaat ise yanlıştır. Buna ilaveten, şehrin ilmî hayatında rol oynayan camilerine, medreselerine, ilim meclislerine, kütüphanelerine, verrâklara ve ribâtlara yer verilmiştir. Gezdiği yerlerdeki medreseleri ve alimleri ziyaret etmesiyle bilinen İbn Battûta, çıktığı meşhur seyahatinde (XIV. yüzyılın ortaları) Belh’e de uğramış, şehrin harap halde olduğunu belirtmiş, ayrıca şehirdeki medrese ve benzeri herhangi bir kurumdan ve karşılaştığı herhangi bir alimden bahsetmemiştir. Anlaşılan o ki, Moğol İstilası (1221) sonrasında Belh’in ilmî ve kültürel hayattaki eski ihtişamından eser kalmamıştır.Keywords : İslam Tarihi, İslam Medeniyeti, Belh, Eğitim Kurumları, Küttâb, Cami, İlim Meclisleri, Medrese, Kütüphane, Verrâk, Ribât